تغذیه و پیشگیری از سنگ کلیه
تغذیه و پیشگیری از سنگ کلیه
توصیههای عمومی برای همهی سنگسازها
1. مایعات
• هدف: ادرار ≥ ۲٫۵ لیتر/روز (معمولاً نیاز به ۳+ لیتر مایع ورودی، بسته به تعریق). آب، آبلیموی رقیق، چای/قهوه در حد متعادل، لیموناد خانگی بدون شکر افزوده میتوانند مفید باشند. از نوشابههای کولا و نوشیدنیهای قندی پرهیز کنید.
2. سدیم (نمک)
• کاهش سدیم با هدف کاهش کلسیم ادرار و خطر سنگ ؛ از غذاهای صنعتی/فستفود، سوسیسکالباس و چیپس دوری کنید.
3. کلسیم غذایی کافی (نه حذف!)
• ۱۰۰۰–۱۲۰۰ mg/روز از منابع غذایی (لبنیات کمچرب، دوغ/ماست، سبزیهای پُرکلسیم) همراه وعدهها تا اگزالاتِ غذا را در روده ببندد و جذبش کم شود. از مکمل کلسیمِ غیرضروری بپرهیزید مگر به تجویز پزشک.
4. پروتئین حیوانی در حد نیاز
• مصرف زیاد گوشت قرمز/امعا و احشا، اسیداوریک ادرار را بالا میبرد و سیترات را کم میکند؛ تعادل را رعایت کنید.
5. الگوی کلی غذا
• DASH (میوه، سبزی، غلات کامل، لبنیات کمچرب، مغزها) با کاهش معنیدار خطر سنگ مرتبط است.
توصیههای اختصاصی بر اساس نوع سنگ
۱) کلسیم اگزالات (شایعترین)
• اگزالات غذایی را مدیریت کن: اسفناج، ریواس، چغندر، برخی مغزها، شکلات تلخ، سبوس گندم و… را کم کن؛ اگر مصرف میکنی با منبع کلسیم (ماست/لبنیات) همراه همون وعده بخور تا اگزالاتش مهار شود.
• کلسیم غذایی کافی با وعدهها (تأکید دوباره).
• پتاسیمسیترات/سیترات: اگر سیترات ادرار پایین است، قلیاییکردن ادرار با سیترات (نسخهی پزشک) یا مصرف لیمو/آبلیموی واقعی میتواند کمک کند.
• سدیم کم، پروتئین حیوانی متعادل.
۲) کلسیم فسفات
• مشابه بالا + توجه به قلیایی شدن بیشازحد ادرار؛ کنترل pH و اختلالات متابولیک زمینهای مهم است.
۳) اوریک اسید
• هدف pH ادرار حدود ۶٫۰–۶٫۵ با قلیاییسازی (پتاسیمسیترات) + کاهش پورین (گوشت قرمز، امعا و احشا، ساردین/آنچوی).
کنترل وزن و مقاومت به انسولین اهمیت ویژه دارد.
۴) سیستین
• مایعات خیلی زیاد (گاهی هدف ادرار > ۳ لیتر/روز)، قلیاییسازی ادرار؛ در موارد مقاوم داروهای ویژه (مثل تیئوپرونین) زیر نظر پزشک.
نوشیدنیها و مکملها: چه چیزهایی روشنتر شدهاند؟
• قهوه و چای در حد متعادل میتوانند مفید باشند (افزایش حجم ادرار/سیترات)؛ قند افزوده و نوشابههای کولا را محدود کنید.
• ویتامین C با دوز بالا میتواند اگزالات را بالا ببرد؛ از مصرف زیادِ خودسرانه پرهیز کنید.
• کلسیم: از غذا بگیرید؛ مکمل فقط با تجویز.
• لیمو/سیترات طبیعی: شواهدی از افزایش سیترات ادرار وجود دارد، ولی اثر آن به قدرت درمانیِ سیترات دارویی نمیرسد.
الگوی غذایی DASH؛ چرا به نفع سنگ کلیه است؟
DASH سرشار از پتاسیم، منیزیم، فیبر و کلسیم است و در مطالعات بزرگ مشاهدهای با کاهش قابلتوجه خطر سنگ همراه بود—even با وجود اگزالات بالاترِ میوه/سبزی—چون کلسیم و سیتراتِ بیشتر اثر اگزالات را خنثی میکند.
دارودرمانیِ پیشگیری (خلاصهی بهروز)
• پتاسیمسیترات : برای هیپوسیتراتوری و سنگهای کلسیمی یا اسیداوریکی مفید است (پس از ارزیابی).
• تیازیدها: راهنماهای قدیمیتر تجویزشان را برای هیپرکلسیاوری پیشنهاد میکردند؛ اما کارآزمایی NOSTONE (NEJM ۲۰۲۳) نشان داد هیدروکلروتیازید در دوزهای ۱۲٫۵–۵۰ mg اثر معناداری بر کاهش عود نداشت و عوارض بیشتری دیده شد؛ لذا امروزه نیاز به انتخابگری دقیق، دوز/نوع دارو و اولویت اصلاح سبکزندگی پررنگتر است.
• سایر داروها (مثل آلوپورینول در هیپراوریکوزوریِ مقاوم به رژیم) طبق یافتههای آزمایش ۲۴ساعته و تشخیص پزشک.
منوی نمونهی یکروزه (الگوی DASH، کمنمک، دوستدار کلیه)
• صبحانه: اوتمیِل با شیر کمچرب + برشهای سیب/دارچین + یک پیاله ماست کمچرب (برای کلسیم)
• میانوعده: دوغ کمنمک یا کفیر رقیق + خیار.
• ناهار: خوراک عدس-سبزیجات با برنج قهوهای کمنمک + سالاد (بدون اسفناج) با آبلیمو.
• میانوعده: میوهی تازه + چند عدد بادام در صورت سابقه سنگ اگزالاتی، بادام را حذف/کم و با ماست بخور.
• شام: مرغ/ماهی کبابی + کینوا یا نان سبوسدار + سبزیجات بخارپز (بروکلی/کدو).
• در طول روز: بطری آب کنار دست؛ هدف ادرار ≥ ۲٫۵ لیتر/روز.
خلاصهی سریع
• آب کافی: طوری بنوش که حجم ادرار ≥ ۲٫۵ لیتر/روز باشد. (قاعدهی طلایی)
• نمک کم + کلسیم غذایی کافی: سدیم پایین و کلسیم غذایی ۱۰۰۰–۱۲۰۰ میلیگرم/روز همراه وعدهها (نه مکملِ بیمورد) برای کاهش اگزالات ادرار.
• پروتئین حیوانی متعادل، قندهای افزوده کم، وزن سالم، تحرک کافی.
• الگوی غذایی DASH (پُرمیوه/سبزی، لبنیات کمچرب، مغذّی): با خطر سنگ کمتر همراه است.